Chữ và…nghĩa

68

“Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm
Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”
(Nguyễn Đình Chiểu)
Rất có thể khi những dòng tâm sự chảy tan từ vùng lõi ưu tư của một người cầm bút nghiệp dư như tôi đến với bạn đọc thì “Ngày báo chí cách mạng” đã bình thản trôi qua rồi lặng lẽ và trở về với 365 nhịp khúc thời gian còn lại. Ngày hội của những người làm báo hình như chưa bao giờ đủ “rôm rả” để vượt lên trên sự bình dị. Những ai theo nghiệp viết đều không quen đòi hỏi và cũng ít ham hố tô vẽ chân dung của chính mình. Mỗi con chữ sau khi đã được người cầm bút chắt chiu kỹ càng để đến với bạn đọc đều chứa đựng bổn phận của chủ nhân trong đó. Vâng, không bất kỳ một ký tự nào được phép vô nghĩa. Nhân dịp xã hội đang có những hoạt động tôn vinh và tri ân người làm báo tôi xin mạn phép bàn luận đôi điều về câu chuyện muôn thủa gian nan này.
  Viết không chuyên, chưa từng may mắn được tham gia bất kỳ khóa hướng dẫn hay đào tạo nào, với nghiệp viết tôi là một kẻ ngoại đạo chính hạng. Hôm nay bàn về con chữ là với tất cả sự chân thành và cầu thị của kẻ nghiệp dư, tôi xin phép chỉ tản mạn đôi điều về nó thông qua góc nhìn cũng như trải nghiệm của một người ngoại đạo, một người viết đơn thuần theo sự hối thúc của đam mê.
Trong tiếng Anh thì động từ “write” có nghĩa là “viết”, nhưng khi thêm chữ “r” vào sau cùng (writer) thì nghĩa của nó lại là “nhà văn”. Trước khi được nhìn nhận như là một nghề trong xã hội hiện đại, viết vốn dĩ là một động từ mô tả việc dùng ký tự (chữ) để ghi lại ngôn ngữ dưới dạng văn bản. Cuộc sống chưa một ngày dừng lại, nó quá giàu cung bậc, quá hấp dẫn và cũng vô vàn biến cố. Sự phân công lao động xã hội ngày càng gần hơn với xu hướng chuyên môn hóa. Người trồng lúa, kẻ xe tơ, riêng nhiệm vụ “chép” lại cuộc sống nhân loại gửi gắm niềm tin cho những người theo nghiệp viết. Ngày nay trong xã hội hiện đại, viết được xem như một nghề thực thụ. Viết có thể là công việc của nhà văn, của nhà thơ, của nhà báo… tất nhiên  không gian viết vẫn đủ ưu ái cho những cây bút tay ngang đa mang như chúng tôi thỏa sức trải nghiệm.
Viết là một dạng lao động sáng tạo rất đặc thù, nó không chỉ là công việc dành cho kẻ có sức khỏe, trí tuệ mà phải đủ đầy đạo đức, không chỉ có đạo đức mà là cả bản lĩnh, không chỉ có bản lĩnh mà còn phải có cả đam mê. Viết có thể không khó nhưng chưa bao giờ là dễ. Nhiều áp lực và vô vàn thử thách không tên. Chấp nhận nghiệp viết là chấp nhận sự quần quật dù bất cứ giờ nào, dù bất cứ ở đâu. Một bản tin thời sự có thể ập đến ngay trên đường… đi chợ. Mở đầu của một bài báo có thể ùa về sau sân ga, một tứ thơ có thể tìm đến tác giả trong giấc ngủ, cái kết của một truyện ngắn có thể cắt ngang cả bữa ăn. Nghỉ ngơi là trạng thái không tồn tại trong trí não của người viết.
Lại nhớ hai câu thơ trong truyện Kiều của cụ Nguyễn: “Lỡ từ lạc bước, bước ra/ Cái thân liệu những từ nhà liệu đi”. Chữ viết là công cụ, cuộc sống là nguyên liệu, còn người viết mới là kẻ đa mang chịu trách nhiệm. Đã viết là không bỡn, viết mà lớ ngớ là khèo đại họa vào thân như chơi. Thường trực trong người viết là những câu hỏi không hiện hình nhưng ròng rã. Đưa được bài viết ra công chúng đã nhuộm bầm cả tóc, nhưng  dõi theo từng bước chân của đứa con tinh thần ấy đến với độc giả mới thực sự bạc đầu.

Phóng viên nhà báo tác nghiệp trong mùa đại dịch Covid. Ảnh: Nguyễn An Nhiên

Việc đón nhận và xử lý phản hồi từ bạn đọc cũng là một dạng làm việc của người viết, nếu không nói là một trạng thái lao động nặng nhọc và đôi khi có độc hại. Sự liền mạch trong trách nhiệm kéo theo sự liền mạch trong lao động, người viết không có diễm phúc tận hưởng cái cảm giác “Lòng khoẻ nhẹ anh dân quê sung sướng/ Ngửa mình trên liếp cỏ ngủ ngon lành” (thơ Tố Hữu). Đây là công việc mà người ta buộc phải khắt khe với chính mình. Bất kỳ một dung túng nào cho cẩu thả đều có thể phải trả giá. Có thể viết không hay nhưng hãy cố gắng đừng viết dở. Có thể viết dở nhưng tuyệt đối không được phép viết sai. Câu “bút sa gà chết” là chú niệm của người viết chứ không phải là tiếng hù dọa của con ngáo ộp. Một tác phẩm khi đã vượt ra ngoài máy tính để đến với bạn đọc thì nó không còn là của riêng mình nữa. Nó là tiếng nói, thậm chí quan điểm của một tờ báo, một tạp chí, một cơ quan ngôn luận. Đành rằng như thế không có nghĩa là tác giả phải nặn, vắt, tô vẽ tác phẩm của mình cho đúng một hình hài định sẵn. Thật tệ nếu một bài viết không có cái tôi, nhưng sẽ là thất bại nếu chỉ mỗi cái tôi trong đó. Một tác phẩm không có cá tính là một tác phẩm tồi, nhưng một tác phẩm chỉ là đất diễn cho cá tính là một tác phẩm tệ. Hài hòa giữa cái chung và cái riêng giữa cái tôi và cái ta có lẽ là một trong những yêu cầu bắt buộc mang tính thử thách đối với người viết. Mỗi tờ báo hay tạp chí có một phong cách để nhận diện chân dung. Tôn chỉ của một tạp chí hay tờ báo là thứ người viết có bổn phận trân trọng và tuân thủ. Ai mà chả từng tiếc đứt ruột vì câu văn tâm đắc của bài bị cắt bỏ. Nhưng rồi chúng ta buộc phải nhận ra, viết có cảm xúc không có nghĩa là thả rông, là tung bút tùy hứng. Câu ấy, vấn đề ấy có thể là tâm đắc của tác giả nhưng nó không nhất thiết phải là tâm đắc của tờ báo. Người viết phải chấp nhận “nhập gia tùy tục”. Nghề viết không dành cho kẻ nhút nhát nhưng cũng không dành cho người cẩu thả. Viết là sự chăm chút, chính xác là chăm chút từng tý một. Đôi khi cân nhắc từng cái dấu phẩy. Đã từng có những tờ báo bị đình bản, đã từng có những cây bút thuộc hàng “cây đa cây đề” bị xử lý. Đó là bài học nhãn tiền cho tất cả những ai đang muốn “tung bút chạm trời”. Lưu ý, đường rất rộng nhưng lối đi của chúng ta chỉ có một.
Có thể nói, không một tác phẩm nào đến từ cái đầu trống rỗng. 187 người làm báo tiêu biểu được tôn vinh toàn quốc ngày 13 tháng 6 năm 2020 vừa qua là 187 chiến sĩ thực thụ. Những nhà văn nhà báo thời chiến làm lễ truy điệu trước khi khoác máy ảnh đen trắng xông ra chiến trường. Ngày nay họ mong manh sau chiếc khẩu trang lao vào tuyến đầu Covid. Họ kiên gan để luôn sâu trong những ổ nhóm chặt phá rừng, dấu chân họ in hằn ở biên giới, hải đảo, nơi ranh giới giữa cái sống và sự chết mềm như chiếc lá.

Phóng viên, cộng tác viên lăn xả tại hiện trường cháy rừng. Ảnh: Trung Kiên

Đã là nghiệp viết đừng quên cũng đừng lẫn lộn năng của trí não với bổn phận của trái tim. Hành trình một bài viết đến với bạn đọc là tổng hợp của nhiều yếu tố, độ nóng của vấn đề, dung lượng và mức độ tin cậy của thông tin, quan điểm của tác giả, thông điệp gửi tới bạn đọc rồi mới đến cách thức trình bày cũng như chất liệu ngôn ngữ.
Ngày nay khi cuộc cách mạng 4.0 len vào mọi ngõ ngách của cuộc sống thì cơ hội mở ra đồng thời với thách thức cũng ập đến. Bộ “đồ nghề” của người viết bây giờ không nhất thiết chỉ là bút giấy nữa. Hành trang của những  tay viết trẻ ngày càng cồng kềnh hơn bởi những máy tính kết nối mạng, máy ảnh, máy ghi âm, máy quay… Người viết thời công nghệ số không chỉ giỏi ghi chép ký tự mà còn là tổ hợp các kỹ  năng hiện đại. Những chiến sỹ trên mặt văn hóa văn nghệ phải sẵn sàng đối diện với nguy hiểm, đối diện với cám dỗ, và có khi còn đối diện với  sự thất bại, thậm chí có khi đối diện với cảm giác bất lực, ý định bỏ cuộc, tinh thần chán nản trong chính bản thân mình. Vượt qua, đó là mệnh lệnh của một người viết chân chính. Viết thật khó nhưng viết cũng thật thú vị. Tin tôi đi, nếu viết bạn sẽ nghiện đấy!
     Nhân dịp ngày báo chí cách mạng, tác giả xin mạo muội tản mạn đôi điều như là tâm sự thay lời tri ân của gã “bất thình lình” gắn bó với nghiệp viết.  Hình như một nhà báo nổi tiếng từng tổng kết về phẩm chất của nghề viết là “mắt sáng, lòng trong, bút sắc”, Tuy nhiên, ngày nay ngần ấy thôi chưa đủ, ngoài “mắt sáng, lòng trong, bút sắc” thì phải… “to gan” nữa cơ!  Bản lĩnh của người viết tạo nên bản lĩnh của mỗi bài viết, bản lĩnh của mỗi bài viết tạo nên bản lĩnh của cả ấn phẩm, chỉ có điều, viết có thể lách, nhưng đã là báo thì nhất thiết phải có chí. Độc giả có thể không đọc thật nhưng chữ thì phải có nghĩa, thế thôi. /.

Nguyễn Khắc An

(Bài đăng trên Tạp chí Sông Lam, Số 6/Bộ mới/2020)

1 BÌNH LUẬN

Leave a Reply